Hələb Səlcuq Məlikliy

2010-01-31 07:12:00

Suriyanı fəth edən və 1078-ci ildən bəri Böyük Səlcuq Dövlətinin Suriya məliyi olan Alovlan (Sultan Alparslanın oğlu və Sultan Məlikşahın qardaşıdır), özünü sultan elan edərək, qardaşı(bacısı) oğlu Sultan Bərkyarukun üzərinə getmiş, dekabr 1094-cü ildə Bağdadı fəth edərək adına xütbə oxutdurmuşdur. Lakin Reydə qardaşı(bacısı) oğluna məğlub olmuşdu (1095-ci il). Oğullarından Rıdvan Hələbdə, və Dukak isə Şamda hakimiyyətlərini elan etdilər. Hələb hakimi Rıdvan xaçlılarla mübarizə etmişdir. Bir ara sərhədlərini Cənubi Anadoluya qədər genişlətmişdir. 1117-ci ildə isə hər iki bölgədə də hakimiyyət, atabəylərin əlinə keçmişdir. Hələb Səlcuq Məlikliyi Antakyanı fəth edən Süleyman Şah, Suriya hakimiyyətini ələ keçirmək istədi (1085-ci il). Hələb Qubernatoru İbn Huteyti, Tutmadan kömək istədi. Məlik Alovlan, yanında Ardıq Bəy olduğu halda, hücuma keçdi. İki xanədan üzvü Hələb ətrafında Ayn Seylem mövqesində qarşılaşdılar. Edilən müharibədə Süleyman Şah, öldürüldü (1086-cı il). Alovlan, Hələbi ələ keçirdisə də, iç qalanı ala bilmədi. Suriyadakı hadisələr üzərinə Böyük Səlcuq Sultanı Məlikşah, bölgəyə səfər təşkil etdi. Alovlan, Şama çəkildi. Sultan Məlikşahın Suriyadan ayrılmasından sonra Alovlan, hərəkətə edərək, 1090-cı ildə Humusu ələ keçirdi. Trablusşam mühasirəsı müvəffəqiyyətsizliklə nəticələndi. Məlikşahın vəfatından sonra Sultan Berkyarukla səltənət mübarizəsinə girişən Alovlan, Rey yaxınlarında etdiyi döyüşdə sərkərdələrinin qarşı tərəfə keçməsi səbəbindən məğlub oldu. Gənc yaşda həyatını itirdi (1095-ci il). Məlik Alovlanın ölümündən sonra oğullarından Rıdvan Hələbdə, Dukak isə Dımaşkda səltənətini elan etdi. Beləcə Suriya Səlcuq Dövləti, Hələb və Dımaşk Məlikliyi olmaq üzrə iki yerə ayrıldı. Məlik Rıdvan, Hələb Səlcuq Məlikliyini qurduqdan sonra hökmdarlıq sahəsini genişlətməyə içalışdı. Əvvəlcə Suruç üzərinə getmiş, lakin Artukoğlu Sökmənin müvəffəqiyyətli müdafiə etməsi qarşısında buradan çəkilərək Erməni Toros idarəsindəki Urfanı zəbt etmişdi (1096-cı il). Məlik Rıdvan şəhəri iç qalasının idarəsini Antakya qubernatoru Yağı-Basana verərək Hələbə döndü. Rıdvan Dımaşk şəhərini də alıb, atasının sağlamlığındakı torpaqlara sahib olmaq istəyirdi. Nəticədə Dımaşkı mühasirə etdi, lakin müvəffəqiyyətsiz oldu. İki qardaş arasındakı bu hakimiyyət mübarizəsindən faydalanan Fatımilər, Əmr əl-Cüyuş Üstün rəhbərliyi ilə Qüdsə bir ordu göndərdi. Fatımi ordusu 40 gün davam edən bir mühasirədən və döyüşdən sonra Qüdsü Ardıq ailəsindən aldı (Avqust 1096-cı il). Məlik Dukak da, Rıdvana qarşılıq olaraq Hələb üzərinə getməyə təşəbbüs göstərdi. İki tərəfin orduları Kennesrində qarşılaşdılar. Rıdvan, Dukakı ağır bir məğrubiyyətə uğratdı (20 mart 1097-ci il). Dukak, Rıdvanın tabeliyini tanımaq məcburiyyətində qaldı. Bu dövrdə müsəlman ölkələrinə qərbdən Səlib yürüşləri başlandı. Anadolunu keçən xaçlılar Antakyanı aldılar (1098-ci il). Antakya qrafı Bohemond Hələbə bağlı bəzi qalaları işğal etdi. Bir müddət sonra Məlik Rıdvan hərəkətə keçərək Hələb ətrafında xaçlıların əlinə keçən bir çox yerləri geri aldı. 1105-ci ildə Kınnesrində Rıdvan ilə xaçlılar təkrar qarşılaşdılar. Rıdvan xaçlılar ilə edilən müharibəni uduzaraq Hələbə çəkilmək məcburiyyətində qaldı (1105-ci il). Xaçlılar onun bu uduzmasından faydalanaraq Hələb bölgəsinin xeyli hissəsini talan və etdilər. Məlik Rıdvan kömək üçün Böyük Səlcuqlara müraciət etmişdi. Sultan Məmməd Tapınarın çağırışına bir çox müsəlman əmir gəlmiş və Mevdudun rəhbərliyindəki bu Səlcuq ordusu, Joscelinin əlində olan Tel-Başiri müsarirə etmişdi. Lakin nəticə alınmamışdır. Məlik Rıdvan isə Hələb Səlcuq Məlikliyinin yox olmaq təhlükəsiylə qarşı-qarşıya olduğunu Əmir Mevduda bildirərək, Səlcuq ordusunun Hələbə gəlməsini istədi. Əmir Mevdud bu arzunu qəbul edərək Hələb bölgəsinə gəldi. Ancaq, ehtimalla Səlcuqlu əsgərlərinin sərt hərəkətləri, Rıdvanın Hələb qapılarını bağlamasına səbəb oldu. Nəticədə Səlcuqlu ordusu Hələb qarşısından ayrılmaq məcburiyyətində qaldılar (Sentyabr 1111-ci il). Məlik Rıdvan getdikcə artan xaçlı təzyiqi qarşısında Dımaşk hakimi Tuğ-Tegini Hələbə dəvət etdi. Tuğ-Tegin Hələbə gəldi. Nəticədə Rıdvan və Tuğ-Tegin müqavilə bağladılar. Buna görə, Tuğ-Tegin Rıdvan adına xütbə oxudub, pul basdıracaqdı (1112-ci il). Çox keçmədən bu razılaşmanın pozuldu. Tuğ-Tegin özünü təhdid edən xaçlılara qarşı bir çox Səlcuq əmirindən, o cümlədən Məlik Rıdvandan da kömək istəmişdi. Rıdvan ehtimalla illik vergi ödədiyi Antakya Qrafı Rogerdən çəkinərək bunu qəbul etməmişdir. M ə lik R ı dvan bu hadis ə l ə rd ə n sonra ç ox ya ş amam ış, ş idd ə tli bir x ə st ə liy ə tutularaq 10 dekabr 1113- c ü ild ə H ə l ə bd ə ö lm üş d ü r . Məlik Rıdvanın ölümündən sonra Hələb Məlikliyinin başına 16 yaşındakı oğulu Alp Aslan əl-Ahras keçdi. Ancaq, idarəçilik atabəyi olan Xədim Lülünün əlinə keçdi. Atabəy Lülü 1114-cü ilin sentyabrda Alp Aslanı öldürtmüşdü. Atabəy Lülü, Alp Aslanın yerinə altı yaşındakı qardaşı Sultan-şahı taxta çıxardı. Beləcə bir müddət dövlətin gerçək idarəçisi oldu. Ancaq qüdrətli bir məliyin yoxluğu və ordusunun az olması, Hələb Məlikliyi yalnız adı çəkilən şəhəri müdafiə etmək məcburiyyətində idi . 1117-ci ildə Lülü bir səfər əsnasında türk dəstəsi tərəfindən öldürüldü. Daha sonra idarəni başqa xədimlər ələ keçirdi. Sultan-şah onsuz yaşca kiçik olduğundan yalnız adla məlik idi. Hələb şəhəri bu qarışıqlıqlar səbəbindən xaçlıların talan və zəbtindən xilas ola bilməyəcək bir vəziyyətdə idi. Ardıqlı İlgazi 1117-ci ildə Hələbi müvəqqəti olaraq aldı. Ertəsi il çətinlik içindəki xalqın çağırışı ilə İlgazi Hələbə tamamilə hakim oldu. və Sultan-şahı da həbs etdi (1118-ci il). Hələb Məlikliyinin, Suriya Səlcuq Dövlətininj sonu çatdı. Dımaşk (Şam) Səlcuq Məlikliyi Alovlanın ölümündən sonra, oğulu Dukak, Suriya Səlcuqlarının Dımaşk dövlətini qurmuşdu. Alovlanın əmirlərində olan Əmr Tuğtegin, Sultan Berkyarukun əlinə əsir düşmüş, sonra sərbəst buraxılmışdı. Tuğtegin, Dımaşka gələrək Dukakın xidmətinə girdi və ordu sərkərdəliyinə gətirildi. Dukakın anasıyla evləndi və məlikliyin idarəsini ələ aldı. Dukak, Dımaşkı ələ keçirmək istəyən böyük qardaşı, Hələb Məliyi Rıdvan ilə etdiyi mübarizədə məğlub olub, onun hakimiyyətini qəbul etdi. Məlik Dukak, bundan sonra xaçlılarla mübarizə etdi. Lakin xaçlı komandiri Raymondla etdiyi Trablus önündəki döyüşü uduzdu (1102-ci il). Dukakın 1104-cü ildə ölümündən sonra, Atabəy Tuğtegin, əvvəl onun bir yaşındakı oğlu Alovlan adına xütbə oxutdu. Daha sonra Dukakın on iki yaşındakı qardaşı Ertaşı taxta keçirdi. Lakin, Tuğtegindən qorxan Ertaş, Dımaşkdan qaçdı (1104-cü il). Beləcə, Suriya Səlcuqlarının Dımaşk qolu sona çatdı və yerinə Tuğtegin ailəsi, yəni Böriler Xanədan qurdu. Suriya Səlcuq hökmdarları Tacüddövle Alovlan (1079) Rıdvan (Hələb) (1095-1113) Dukak (Şamda) (1095-1104) Alp Aslan əl-Ahras (Hələb) 1113 Sultanşah (Hələb) (1114-1117)

DR.MUXTAR FATEH TÜRKMƏNOĞLU

Suriye Turkmenleri insanperver birleşiği watan

SURIYE HALEP 

1- Tufan Gündüz, XVII. ve XVIII. Yüzyıllarda Danişmendli Türkmenleri, İstanbul 2005

2- Halil İnalcık, Yürüks, Their Origins, Expansion and Economic Role, Oriental Carpet and Textile Studies I, ed. R. Pinner and W. Denny, Londra 1986.

3-DR.MUKHTAR FATEH ,Suriye Selçuklu Devleti (Suriye Selçukluları) .. HALEP 2007

4-  Cengiz Orhonlu, Osmanlı İmparatorluğu’nda Aşiretlerin İskânı, İstanbul 1987.

5- Dr.Mukhtar fateh ...Suriyada yaşayan türkmənlər  Halep  2008

 

32
0
0
Yorum Yaz